ako, Eli G.

Naisip kong magpost ng isang sanaysay na matagal ko nang sinulat. 

081207 Montreal, Quebec, Canada

LAKAMBINI:

Mula Duyong Hanggang Gunita

ni

Eli Rueda Guieb III

[Ang sanaysay na ito ay nagwagi ng unang gantimpala sa 1995 Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature.  Una itong nalathala sa Philippine Humanities Review 3 (1), 1999, College of Arts and Letters, University of the Philippines-Diliman.]

1.

            Bata pa ako ay marami na akong naririnig na kuwento tungkol sa kanya, sa kanila ng kanyang mga kasamahan at kababaryo.  Ang mga kuwentong ito ay paksa ng mga huntahan sa baryong iyon.  Tuwing bakasyon o piyesta ay lagi’t lagi kong naririnig ang iba’t ibang kuwento tungkol sa kanya.

            Maingay at masayang pinagbibidahan ng mga katandaan at ng aming mga magulang at ng mga bapa’t nanang ang tungkol sa nakaraang iyon.  Isa iyong nakaraan na tila isang napakahalagang yugto ng kanilang kolektibong buhay.  Ewan ko, parang walang sawa nilang binabalik-balikan ang bahaging iyon ng kanilang kasaysayan.  Sila-sila lang naman ang paulit-ulit na nagkukuwentuhan.  Kami namang magpipinsan ay nakikinig lang sa kanilang mga usapan. 

            Sa katunayan ay hindi naman totoong pakikinig ang ginagawa namin.  Lagi kaming naglalaro ng mga pinsan ko.  Palibhasa’y tuwing bakasyon lamang nagkikita-kita kaya’t walang sawa kaming maglalaro o magkukuwentuhan ng kung anu-ano.  Sa pagitan ng mga larong iyon, o sa pagitan ng mga simpleng kuwentuhan ng mga batang punung-puno ng mga pangarap, ay maririnig namin ang hiyawan ng mga katandaan.  Sa mga hiyawang iyon, na animo’y nag-aaway sila sa lakas ng kanilang mga boses, ay doon ko maririnig ang mga kuwento tungkol sa kanya.  Matatabunan ng mga kuwentong iyon ang aming paglalaro o ang aming pagkukuwentuhan.

            Punung-puno ng yabang ang kanilang mga tinig.  Isang uri iyon ng yabang na tiyak mo namang punung-puno ng pagpapakumbaba.  Pagpapakumbabang rumaragasa sa kanilang mga pamumuhay na tigib ng pakikipagtunggali.  Isang kolektibong buhay iyon ng sama-samang pagbabakwet sa panahon ng iba’t ibang uri ng digma.  At pagkatapos ng mahabang paglisan at pagkawala, ang kanilang buhay ay muling maghahanap ng ugat.  At muli ay babalik sila sa kanilang pinagmulan, sa baryong iyon na walang katapusang nakikipagbatbatan sa mga giyerang sabay na nagmumula sa loob at sa labas ng itinakdang hangganan ng kanilang pamumuhay.

            May giyera ring nagaganap sa loob ng kanilang mga katauhan.  Madalas ay itinutulak sila ng kahirapan, at ng mga pagtatanong tungkol sa kahirapan, na mag-alsa balutan at, wika nga, kalabanin ang sarili’t pamilya upang hanapin ang iba pang buhay sa labas ng kanilang mga sarili.  Minsan naman ay kinakabig sila ng kahirapan, at ng mga pagninilay hinggil sa kahirapan, na salansanin ang kanilang mga tampipi at, wika nga, makipagniig sa sarili’t pamilya upang hanapin ang iba pang buhay sa loob ng kanilang mga sarili.

            At kapag tapos na ang aking pagbabakasyon sa lugar na iyon, na minsan ay mahaba at minsan naman ay ilang araw lamang, ay mawawala sila sa aking buhay.  Muling babalik ang aking mundo sa Maynila kung saan kami nakatira noong ako’y bata pa.  O sa Baliuag kung saan lumipat ang pamilya bago ideklara ang batas militar.  Maaalala ko na lang muli ang baryong iyon kapag may bumibisita sa bahay upang mangumusta, o sandaling makipanirahan, o kung may balitang makaaabot sa amin na namatay si ganito, may malubhang sakit si ganoon, sinira ng bagyo ang pananim ni Apung Dani (na ama ng lola ko), na nilusob na naman sila ng militar, na binabalikan na naman sila ng mga Huk, na itong si ganito ay lumipat sa kabilang panig, na may binaril na naman sa harap ng buong baryo sa tapat ng bahay ni ganire, na pinaghahanap si kwan dahil galit na galit na sa kanya ang gobyerno, na ang bagong henerasyon raw ng Huk ngayon ay naging CAFGU o ginawang CAFGU, na interasado raw si Lito Lapid sa buhay ni Kumander Binata na isa sa magigiting na anak ng baryong iyon, na na-front page si ganito sa isang tabloid, nakalatag ang duguang katawang ibinuwal ng mga tingga ng gobyerno, na nakakita ng duwende ang isa kong pinsan, na sinasaniban yata ng masamang espirito itong si kwan na apo ni ganoon, at huwag daw muna kaming magbabakasyon doon dahil delikado ang panahon.

            Naipon ang mga kuwentong ito sa aking gunita.  Sa aking isip ay paglalaruan ko ang mga kuwentong ito.  Dudugtungan ko ng mga katapusan ang kanilang mga pagsisimula.  Daragdagan ko ng mga insidente ang kanilang mga kuwento.  Subalit kadalasan ay may mga maiiwang tanong sa isip ko na kailanman ay hindi ko pinagkalakasan ng loob na itanong kay Mama (ang aking lola).  Mga tanong iyon na manganganak ng marami pang tanong hanggang ang mga tanong ay maging alamat sa aking gunita.

            Hindi ko akalaing sa aking paglaki ay susundan ako ng mga gunitang iyon.  Ayaw akong tantanan ng mga tanong na iyon.  Sa dahan-dahang pagkaunawa, sabay na rin ng paglalatag ng mga pagsusuri, personal at pulitikal, ay isa-isang masasagot ang mga tanong na iyon.  Subalit may mga tanong na mananatiling tanong.  Na hanggang ngayon ay akin pa ring itinatanong.

            Nitong mga nagdaang taon ay dumalas na naman ang aking pagdalaw sa baryong iyon.  Sa bawat pagdalaw ay may mga mukha akong matatandaan, may mga mukha akong hindi makikilala, may mga mukhang magpapakilala, at may mga mukhang hindi na makikita.  Ikaw ba ‘yan, itatanong nila.  Oo, ikaw nga, anak ni Bele, apo ni Linda Flora (ang stage name ng lola ko), apo ni Kuyang Pepeng, apo ni Lakambini (ang alyas ni Apung Pepeng).

2.

            Sabi ni Apung Mameng:

            Si Lakambini ay kababaryo namin dito sa Duyong.  N’ung dumating ang giyera, ang balita ko, may kumuha sa kanya, dinala sa bundok.  Ang nagdala sa bundok, ‘yung mga kasamang humahawak sa kilusan ng anti-Hapones.  Siguro, nuong idala si Lakambini sa bundok, mga 1941 pa lang, Disyembre.  Natatandaan ko, mga nineteen, nineteen years ako noon.  Hindi masyadong malaki ang agwat ng aming edad, pero mas matanda siya sa akin.  Kaabud-abod, nabalitaan ko na lang na si Pepeng ay tinatawag na nilang Lakambini.

            Tumindig ka nga.  Kapareho mo, pandak.  Maskulado, magandang lalaki, maputing-maputi, simpatiko.  Huwag kang magdadamdam sa sasabihin ko sa iyo, talagang mas makisig siya sa iyo.  Maganda pa sa Lola Ading mo, e.

3.

            Si Lola Ading.  Kailanman ay hindi ko siya tinawag na Lola Ading.  Mama, iyon ang tawag ko sa kanya.  Ewan ko kung bakit.  Lumaki kaming Mama ang tawag namin sa kanya, habang ang tawag sa kanya ng aking mga pinsan at mga kamag-anak ay Apung Ading.

            Hindi ko pa noon naiintindihan ang lahat.  Lumaki ako na ang kilalang lolo sa ina ay si Lolo Akong.  Mula Lunes hanggang Biyernes ay sa kanila ako nakatira, sa Sampaloc.  Kasama namin si Auntie.  Kapag weekends ay iniuuwi nila ako sa Mandaluyong kung saan nakatira si Nanay at si Tatay, kasama ang mga nakababata kong kapatid.  Hindi ko talaga maintindihan kung bakit sinasabi nilang lolo ko nga si Lolo Akong, pero mas totoo ko raw lolo si Apung Pepeng.  Siyempre, bukod pa sa mga lolo’t lola ko sa tatay.  Pangalawang lolo ko pala ang nakilala kong Lolo Akong.  Kaya siguro hindi ganoon kahalaga sa akin ang aking Apung Pepeng.

            Isa lang siyang black-and-white photo na ipinakikita nila sa akin.  Isa lang siyang kuwentong naririnig ko sa mga bidahan ng aking mga kamag-anak.  Isa lang siyang drawing sa utak, walang hugis, walang kulay, walang buhay. 

4.

            Sabi Apung Mameng:

            Doon sa amin, lahat ng baryo at sitio, duon lahat sila pumupunta, sa Duyong.  Ang Duyong ang pinaka-number one na lugar na nag-aayos sa lahat ng gusot.  Ang Duyong nuon ang pinakamagaling.  Litaw na litaw ang pangalang Duyong.  Matingkad na matingkad ang karangalan ng Duyong.  Ang Bayan ng Candaba, Talang at mga karatig-nayon, ay ang Duyong ang ginagawang pinakasentro ng kilusan.

            Marami na rin ang tao nuon, pero hindi kasingdami ngayon.  At ang lugar ng Concepcion nuon, e, pulu-pulo.  May pulong mangga, may pulong magbabanga, may pulong tating.  ‘Yun ngang tinitirhan nila Lakambini, pulong tating, ‘ika.  May maglangque, may parala, may pulong maragul.  Iyon ang bumubuo sa baryo ng Duyong.

            A, maganda ang tanawin sa Duyong nuong panahong iyon.  Maraming manggahan, maraming kawayanan at mga akasya.  Ang Duyong nuon ang pinanggagalingan ng hanapbuhay ng balana, lalung-lalo na ng mga mangingisda.  Maganda ang Duyong.  Busog na lugar ang Concepcion.  Mayroon itong palayan at mga alagang kalabaw.  Kung gusto mong makainom ng gatas, pumunta ka lang sa tinatawag na Lakmit, kahit isang balde, makakakuha ka.  Talagang busog ang Duyong nuon.

            Ang mga mamamayan ay nagmamahalan.  Hindi paris ngayon na bulaklak lang ng kalabasa ay pinagbibili pa.  Nuon, hindi ito pinagbibili.  Nuon, pagka may halaman kang kalabasa at may bunga, hindi iyo ang lahat ng mga iyon.  May nakatanda para sa pinsan mo, sa kapatid mo at maging mga kapitbahay mo.  Ganoon.  Maging sa mga saging.  Maraming sagingan nuon sa Duyong.  Pagka tinabas mo na para pahinugin, may nakalaan sa tiyuhin mo, sa kuya mo at sa lahat na.

            Kung panahon naman ng gatasan ng kalabaw, ang lahat ng bata sa pulong iyon ay may kanya-kanyang dalang asaro at baso para paglagyan ng gatas na ibinibigay ng nagpapagatas ng kalabaw.  Ganyan sila kung magmahalan nuong panahong iyon.

            Maganda rin nuon ang pagsusunuran ng mga tao.  Ginagalang at pinakikinggan ang mga nakatatanda.  Ilan sa mga matatandang ginagalang at sinusunod ay si Lolo Ige na ama ng iyong Apung Lakambini, si nasirang ama ko at si Lolo Salvador.  Kapag sila na ang nagsalita at nagpasya, wala nang dapat pang pag-usapan at pagkayarian ang baryo.  Halimbawa, may kapistahan, kung ano ang napagkaisahan nuong tatlong kataong iyon, susunod lahat ang mga mamamayan.  Walang tumututol.  Ganyan ang Duyong nuon.

            Busog, hindi lamang ang tao ng baryo, kundi maging sa may kaitaasan.  Ang mga taga-Tilapayong, taga-Baliuag, ay dumarayo dito para mangisda.  Ang Duyong nuon ay may palaisdaan, may palayan, may prutasan, lalung-lalo na ang mga mangga. 

5.

            May mga kalungkutang maghahanap ng lagusan ng liwanag.  Bakit hindi ako naging bahagi ng baryong ito, itatanong ko sa sarili ko.  Nakakalungkot iyong tanong na iyon.  Subalit higit akong malulungkot kapag sumasagi sa isip ko ang isa pang katanungan: bakit, kailan ka ba naging bahagi ng isang baryo?  Kailan ka ba nagkaugat?

            Subalit sa mga pagbabalik na iyon ay bihira ko nang marinig ang tungkol sa kanya.  Kung hindi ko pa itatanong ay hindi na nila ikukuwento, o maaalala.  At oras na masimulan ang tungkol sa kanya ay sisingit ang marami pang katandaan upang mag-ambag ng mga gunita sa isang kolektibong nakaraan sa kanilang kasaysayan.  Samantalang ako, kasama ng aking mga pinsan, ay muling makikinig.  At ang pakikinig na iyon ay totoo nang pakikinig dahil hindi na kami naglalaro ng mga pinsan ko.

            Pero ang mga bata sa baryong iyon, at maging ang bagong henerasyon ng kabataan, ay magkikibit ng balikat, ang ilan ay makikinig, ang ilan ay aalis at maghahanap ng iba pang kausap, ang iba naman ay babalik sa bukid upang magtrabaho o uuwi na lang sa bahay upang magpahinga.  Maiiwan kami.

            Kinabahan ako.  Buhay pa nga ang kanyang kuwento, subalit sa kakaunting tao na lamang.  Ang isang alamat na nabuhay sa loob ng limang dekada ay nagbabadya na ng pamamaalam, kung paanong namaalam na ang maraming buhay sa loob ng limang dekada sa baryong iyon, kung paanong nagbabadya na rin ng pamamaalam ang maraming katandaan sa lugar na iyon.

6.

            Sabi ng iba pang matatanda:

            Dati, puro kawayanan dito.  Konti pa lang nuon ang palayan, mas malawak ang kawayanan.  Magubat ito nuon.  Sa kawayanan nga nagtatago ang mga Huk nuon e, ginagawa nilang kampo.  Ang natatandaan ko, nuon na lang panahon ni Magsaysay unti-unting nawala ang mga kawayan dito.  Ginawa nang palayan. 

7.

            Nakakapagod maglakbay sa Duyong, hindi dahil sa baku-bako at maalikabok na kalsadang parang isang mahabang ahas sa gitna ng isang malawak na kapatagan na minsan ay berde, minsan ay ginto, minsan ay simpleng tigang na lupang naghihintay ng tagapagbungkal.  Hindi naman talaga nakakapagod ang biyahe patungong Duyong, lalo na kung sa Baliuag ka magmumula.  Wala pang isang oras na biyahe ng tricycle ay naroroon ka na, minsan nga ay kalahating oras lang.

            Higit na nakakapagod maglakbay sa loob.  Sa tuwing pupunta ako ng Duyong, sa daan pa lang ay maraming alaalang bumabalik sa aking isip.  Ewan ko kung bakit.  Hindi naman dahil sa nagiging sentimental ako, gayong hindi naman talaga ako tumira doon, puro pagbabakasyon lang, o pakikipamiyesta.  Dahil ang kalsadang patungong Duyong, para sa akin, ay parang isang kurdong umbilikal na nakaugnay sa pusod ng isang lumang kahapong pinamamahayan ng mga lumang kaluluwa, mga sinaunang buhay na hindi mawaglit-waglit ng aking kasalukuyang ako.

            Paano ko rin basta malilimutan  ang kalsadang iyon?  Nakasakay kami sa isang arkiladong dyip, papunta kami sa Baliuag, kasal ni Auntie (ang anak ng ikalawa kong lolo, si Lolo Akong), abay ako.  Ang natatandaan ko ay hindi pa ako nag-aaral noon.  Maingay kami sa dyip, kasama si Nanay, si Lolo Akong at iba pang kamag-anak.  Hindi ko kasama sa dyip na iyon si Mama.

            Nakita ko na lamang na dumulas papunta sa kinauupuan ko ang mga taong katapat ko sa upuan.  Sumisigaw sila.  Nagising akong nakadapa na sa kalsada, sa ilalim ng dyip.  Narinig ko ang boses ni Nanay, anak, lumabas ka.  Nakita ko si Nanay, nakadapa rin.  Alam ko, umiiyak ako noon.  Gumapang ako palabas.  Pagtayo ko, nakita ko ang dyip na kanina ay sinasakyan namin, nakataob sa kalsada, mabilis pa ang ikot ng mga gulong.  May dugo ako sa noo, may mga galos ako sa braso.

            Ang natatandaan ko na lang ay umaabay pa rin ako, marumi na ang puting damit na suot ko, marumi rin ang damit ng ibang abay, at may benda sa ulo si Lolo Akong.  Natatandaan ko rin, bago kami tumuloy sa simbahan ay dinala kami sa isang maliit na ospital sa Baliuag.  Umiiyak ako sa tricycle, natatakot ako sa biyahe, inaalo ako ni Nanay, ‘Nay, mabilis ang tricycle.

            Mabilis ang tricycle, mabilis ang dyip, mabilis ang bus.  Buhat noon, natatakot na akong sumakay kahit na sa anong sasakyan.  N’ung maliit pa ako, lagi akong umiiyak sa takot, anuman ang sakyan namin.  N’ung malaki-laki na ako at nakakahiya nang umiyak sa loob ng sasakyan, tahimik na lamang ako, pero ang dibdib ko, kakabog-kabog.  Nawala ang takot ko sa tricycle nuong mag-aral ako sa Baliuag.  Nawala ang takot ko sa dyip nuong mag-high school ako sa Malolos.  Nawala ang takot ko sa bus nuong mag-college na ako sa U.P.

            Pero magpahanggang ngayon, hindi ko maintindihan, tuwing nagpupunta ako sa Duyong, lagi at lagi kong naaalala ang pangyayaring iyon.  Maaaring wala na ang takot, pero lagi at lagi ay naroroon ang gunitang iyon, at lagi’t lagi’y hindi ko maintindihan ang nararamdaman ko tuwing mapapadaan ako sa bahaging iyon ng kalsadang iyon patungong Duyong.

            Kumikislot ang kurdong umbilikal.  Hindi ko alam kung nais nitong humulagpos sa pusod ng Duyong.  Hindi ko rin alam kung hinihila lang ako ng kurdong ito pabalik sa pusod ng Duyong.

8.

            Sabi ng isang tulang binigkas sa akin ni Apung Marcing:

            Minsan a aldo, Domingo ning abac

            Aduang pulu’t metung ning Febrero milabas

            Dinatang lang Apon queti Duyong

            Deng laing comanggi buri dong ibacsac.

            Ing pipagalan nang pituluanang pawas

            Anac ng bayani niting Filipinas

            Itang Lakambini asias neng matatag

            Telacad neng hukbo da reting gerilia.

                [Isang araw, Linggo ng umaga

                Dalawampu’t isa ng Pebrerong nakalipas

                Dumating ang Hapon dito sa Duyong

                Ang lahing kayumanggi, gusto nilang ibagsak.

                Ang kanyang pinagpaguran at pinagpawisan

                Anak na bayani nitong Pilipinas

                Yaong Lakambini pundasyon niyang itinatag

                Itinayo niya ang hukbo nitong mga gerilya.]

9.

            Wala akong intensyong muling buhayin ang isang namamatay na alamat.  Ganoon lang talaga marahil ang buhay.  Mawawala at mawawala rin ang maraming bagay; hindi naman dapat pigilan ang paglisan ng mga bagay.  Nakalulungkot lamang isipin na ganoon ang patutunguhan ng lahat.

10.

            Sabi ni Apung Cuwang:

            Kasama ko si Kuyang Lakambini nang maglaban sa baryong ito.  Nuong umpisang laban, kumbaga sa manok, nanalo kami.  Ngayon, nag-retreat kami sa baryong ito.

            Nakagwardya ako nang aktwal na laban na iyon.

            Ngayon, nang bandang alas singko nga ng umaga, sabi ng Nanay ko, dahil nakagwardya ako: “Anak, kumain ka muna,” aniya.  “Magmiryenda ka na,” wika niya.  “Opo,” sagot ko.  Pero nang nagmimiryenda na ako, nang maisubo ko na ang putong puti, dumating si Del Bato.  Kasama namin siya.  “Ah,” sabi ko, “Aguila, laban!”  Ang mga Hapon naman, nanggaling naman sa pulo ng Ninong ko.  Nanggaling sa Bahay Pari.  Lumitaw sila sa gawing patubig papunta sa sapa, kung tawagin ay Duyong.  Ngayon, bumaba ako.  Sabi ng nasira kong Nanay, “mag-ingat ka, iho.”  “Heto po, hindi ko na maiiwasan,” sabi ko sa kanya.

            Pagdating namin sa patubig na iyon, nag-firing line kami.  May nobenta kami sa Squadron One-O-One (101) noon.  Ang labang iyon ay hindi alam ng halos lahat ng aming kasama.  Ang nakakaalam lang, ‘yung mga narito lamang.

            Nag-firing line kami sa lugar na iyon.  Siguro, nang pinaputukan namin ang mga Hapon, ang layo namin magmula dito hanggang sa bahay na iyan (mga limang metro ang layo).  Malabo ang mga mata nila kaya hindi nila alam na may naka-firing line duon.  May bilang na trese ang Hapon; ika-labintatlo ang sibilyan.

            Ngayon, pinaputukan namin sila.  Sa labintatlo, nakatakbo ang dalawa, ‘yung ikalawa, ‘yung sibilyang Pilipino.  Nakarating sila sa kampo ng Bahay Pari, pero ‘yung isang Hapon, nakuha naming buhay.  Dahil siguro sa pagod, inupuan na lang niya ang kanyang baril.

            Ngayon, nang makuha naming buhay ang Hapon, nag-retreat kami dahil teritoryo namin ang lugar na ito.  Ito ang aming kampo.  Kaya lang, ang Hapon, nagpapakaladkad, ayaw talagang lumakad nang matino.  Naghihintay siya ng sukuro o sasagip sa kanya.  Ngayon, dahil ayaw lumakad ng Hapon, pinapalo namin siya ng aming baril.  Ang sabi pa sa amin: “Pilipino, Japanese, tomadachi.”  Ang ibig niyang sabihin, magkaibigan kami at magkapatid.  “Oo,” sabi namin.

            Nang makarating kami ng kampo, pinapapatay sa akin ni Lakambini.  Pero ako, kahit na kalaban pa siya, kapag nakagapos, naaawa akong patayin siya.

            Ngayon, nang pinapapatay sa akin, hindi ko nga pinatay.  Pinakiusap ko sa kanya.  Sabi ko, “Kuya, hindi ko siya mapapatay.  Papatayin ko iyan kung kakalagan siya ng gapos.”  Ang ibig ko bang sabihin, ‘pag pinatay mo ang tao nang walang laban, utang mo ang buhay niya sa Diyos, hindi ba?  Ganoon ko pinag-aralan.  “Kung hindi mo makuhang mapatay,” sabi ni Lakambini, “ibigay natin sa sibilyan.  Patayin nila nang walang putok.”

            Ibinigay namin sa mga sibilyan.  Ang ginawa na lang ng mga sibilyan, nilagare nila ang leeg saka ibinaon sa labak.

            Ngayon, nakakampo nga kami rito.  Ang ginawa ni Kuyang Lakambini, umakyat siya sa bahay ni Apung ano, na nakatawid sa pulo.  Namintana siya.  Nakita niya ang mga Hapon.  N’ung umpisa, labinglima lang sila.  Marunong magtaktika ang mga Hapon.  Binilang niya.  “Labinglima.  Kayang-kaya natin.”  Pinatawag naman niya kami dito sa pwesto naming ito.  Ang nasirang Tata Iro, tatay ng kumpare ko, saka si Kuya Maneng, bago kami lumaban ng dalawang beses, hinatiran pa kami ng kanin.  Pinagdala kami ng pagkain.  Nang maiabot sa akin ang kanin, sinabi ko, “Kuya, umalis na kaya kayo.  Laban ito, e.”  Pinaalis ko na sila.  Pagkatapos naming kumain, sabi ni Del Bato, “Kuya Aguila, laban ito.”  Binilang ni Kuya Lakambini ang Hapon, “Labinglima.  Kayang-kayang natin.”

            Ngayon, palibhasa kabataan at hindi pa kami nakakatikim na hinahabol dahil kami ang humahabol, kaya siguro ang tapang namin nuon.  Kabataan, e.  Siguro, mga eighteen o nineteen ako nuon.

            Pagdating namin sa kabilang Duyong, nakita namin ang mga Hapon.  Meron silang labinglima.  Nagkawayan pa kami.  Face-to-face talaga.  Sabi ni Lakambini, “pabayaan ninyo silang mamaril.  Tayo, huwag muna.  Makuha sana ninyo ang mataas na pilapil na iyon.  Gawin ninyong kublihan.”

            Gumapang kami, pero pinapuputukan kami habang gumagapang.  Sa kagagapang namin, dinatnan namin ang mataas na pilapil.  Sabi ng nasirang Lakambini, “Diyan kayo magbara.  Iyan ang gawin ninyong kublihan.”

            Nang kasalukuyang naglalabanan, hindi pa dumating ang maraming Hapon.  Ang karamihan pala, nasa iskwela ng Mananquil.  Nang talagang labanan na, saka sila dumating.  Para silang baka sa dami nila.  Hindi na kami maka-retreat.  Ngayon, ang sabi ni Lakambini, “kapag malapit na sila, magpaputok kayo.”  Nang malapit na nga sila, nagpaputok kami.

            Diyos ko, nang paputukan kami, mayroon yatang kalahating oras.  Walang puknat na banat.  Usok na lang ang makikita mo.  E ako, dahil ito ang Duyong, iyan ang sapa at ito ang pilapil na kublihan namin, sa pampang ng Duyong na ito, dito ako nadestino.  Puno ng kawayan ang narito.  “Ang mga kumakaway ang hadlangan,” sabi ni Lakambini.  Dito ako sa pampang ng Duyong na ito.  “Ang mga kumakaway, baka hindi natin makita.”  Diyos ko, walang puno ng kawayan na hindi tinamaan.  Putok lahat.  ‘Pag minsan, kalahating oras kaming pinapuputukan.  Parang mura ang mga bala.

            Nang malapit na nga sila, sabi ng nasirang Lakambini, “magpaputok na kayo.”  Nuon kami nagpaputok dahil palapit sila nang palapit.  Dahil sa kakapalan nila, sabi ko kay Quezon, “Quezon, paputukan mo sila ng automatic rifle, baka makapunta pa sila rito.”  Ang ginawa nga ni Quezon, pinaputukan niya ng automatic rifle.  Bong, bong, bumatsibong, sabi ng automatic rifle.  Kahit na marami ang bala, napapatulala pa rin ako, kahit na nakikita kong napapataas ang paa nila kapag tinatamaan sila.  Kung ngayon ko makitang maggagayon ang Hapon, kapag itinaas nila ang sable nila, iwagayway nang ganito, ang ibig sabihin ay “advance.”

            O ngayon, dahil nga sa kakapalan nila, sa lapot nga nila, nakikita kong nabubuwal talaga sila.  Napapatulala pa rin ako kahit napakakapal nila, dahil nakikita ko silang nabubuwal.  Pero hindi namin masugpo, anak.  Hindi namin mahadlangan.

11.

            Sabi ni Apung Maning:

            Malapit sa pulo namin ang pinaglabanan nila.  Duon sa pulo, sa gitna ruon.  Oo, duon, duon mismo.  E nanduon ang pulo namin nuon, e.

            Umakyat ako sa sampalok.  Nanuod ako.  Tuwang-tuwa pa ako.  Pinanood ko sila.  Matutuwa kang talaga.  Naghahabulan, e.

            Pero ngayon, hindi ako aakyat nang ganoon.

            Pero, talagang pinanood ko sila.

12.

            Marami pa ang dapat alalahanin.  Siksik pa sa gunita ang bawat tupi ng utak.  Marami pang puwang sa alaalang iyon ang dapat punuan, hindi sa pamamagitan ng mga imahinasyong hinahabi ng naglalamay na utak, kundi sa pamamagitan ng pagdudugsong ng mga tiniklop na tinig ng mga nasa laylayan ng kasaysayan.

            Ang pagpupuno ng malalim na kawalan, sa kasaysayan man o sa kontemporaneong sariling naghahanap ng kabuluhan, ay lagi’t laging maghahanap ng lagusan ng liwanag.  Sagkaan man ninuman, o ng anuman ang puwang na iyon ay igigiit at igigiit pa rin nila ang kanilang tinig na sadya o di-sinasadayang winawaglit at winawaldas ng kasalukuyang panahon.  Dahil may mga bagay sa kahapon na nais umamot ng espasyo ng kasalukuyan.  At may mga bagay sa kasalukuyan na nais tumudla sa mga espasyo ng kahapon.

            Paano ititiklop ang mga salansan ng alaala sa bukbuking baul ng gunita?

13.

            Sabi ni Apung Cuwang:

            Nakita ko nang tamaan si Lakambini, maging ang Ninong ko nang tamaan siya sa ulo nang nagre-retreat na kami.

            Tinatalian niya ang sugat ng isa naming kasama.  Nakadapa na siya, e, kaya hindi siya tinatamaan.  Kaya lang siya tinamaan nang tinatalian na nga niya ang sugat ng isa naming kasama.  Nakaluhod siya, tapos, hayun, kitang-kita ko nuong tamaan siya dito sa ulo.

            Ngayon, hindi kami makatayo habang nagre-retreat.  Alam mo ba kung ano ang ginagawa namin?  Sinisipit namin nang ganito (sa pagitan ng mga binti) ang baril namin habang nagpapagulong-gulong para makarating sa isang pilapil habang ang iba ay nagpapaputok.  ‘Yung unang makarating sa pilapil, siya namang magpapaputok habang ang huli ay gumagapang papunta sa amin.  Ganoon, kaya hindi nila kami nakuha.

            Nagsunog ang mga Hapon.  Nagpatangay kami sa usok, kaya hindi rin nila kami makita nuong pa-retreat na kami.

            Pero kung matapang sila, makukuha nila kami.  Napakadami nila samantalang kami’y kakaunti.

            Iniwanan na namin sina Lakambini dahil mauubos kami.  Konti lang kami.

            Pero nang gabing iyon ay dinalaw namin ang aming mga naiwang kasama, sina Lakambini.  Dinalaw namin sila nang walang sulo.  Kinapkap namin sila.  Nilibing man sila ng mga sibilyan ay nakalitaw naman ang kanilang mga tuhod.  Nakapkap nga namin ang kanilang tuhod.  Hindi masyadong nailibing.  Hayun nga, nag-check up lang kami saka bumalik sa kampo.

            Nakakampo kami nuon sa may mga kawayanan, sa gubat, hindi dito.  Duon sa may Palillera.  Duon ang kampo namin nuon.  Kaya nuong dalawin namin sila nuong gabing iyon, hindi na kami dito nagkampo.

            E inilibing nga si Lakambini, siguro ng mga taong baryo, tulong ‘yung may kamag-anak na malapit. 

14.

            Totoong nakakapagod maglakbay sa loob.  Nakakapagod bumalik sa sarili, parang may tinutuklap sa aking pagkatao na mga langib ng mga sariwa pang sugat ng aking kaluluwa.

            Hindi ko alam kung ano itong nararamdaman ko.  Tiyak akong hindi ito kalungkutan, hindi ito pagluluksa.  Marahil, ganito sa mundo ng mga patay.  Walang kategorya ang mga damdamin at alaala.

15.

            Sabi ni Bapang Adiong:

            Hindi na nakita ni Nanang Ading si Lakambini dahil sa wala sila, nakabakwet sila, dito sa may sakop ng Kalantipay.  Kaya ‘yung mga anak din niya, hindi na nakita ‘yung tatay nila, dahil d’on sa pagkabakwet nila.

            Kinuwento na lang ni Apung Ige kay Nanang Ading ‘yung pagkamatay ni Lakambini.  “Patay na,” aniya, “ang asawa mo.  Nasawi sa pakikipaglaban sa mga Hapon.”  N’ung masabing gan’on, nag-iiyak ‘yung asawa, si Nanang Ading.

            Nuong kunin namin ang bangkay ni Lakambini, pagkaraan ng tatlo o apat na araw, mga alas nuwebe ng umaga.  Ang kasama namin n’on, ‘yung mga kapatid niya, saka ‘yung tatay niyang si Tata Ige nga.  Lahat-lahat, bale apat kaming kumuha ng bangkay ng nasirang si Lakambini.

            May nakapagturo sa amin na doon nila nilibing, kaya hinukay namin, duon namin pinuntahan sa sinabi nilang lugar.  E, wala na, lusaw na.  N’ung dinadampot n’ung kapatid ang laman ng kapatid, e, buo-buo na, lusaw.  Saka ‘yung mga buto, durog nang talaga, wala ka nang makukuha na siya ay tao pa.  Lusaw na talaga ang katawan dahil hindi naman naisilid sa ataul, basta inilibing na lang sa lupa, tapos tinabunan na.  Kaya ang nangyari, n’ung damputin ng kapatid niya ang laman nang kanyang pagkahukay, minsan ay may nadadampot pang lupang kasa-kasama, kaya lang pinipili na niya ‘yung laman ng kapatid niya.

            Hiwa-hiwalay na kinukuha ang laman, kung minsan may buo, minsan may maliliit.  Ganoon ang nangyari sa katawan ni Bapang Pepeng.  ‘Yung laman pala ng tao, ganoon, parang karne-norte.  Pati ang taba ng tao, gano’n din, para kang nagbukas ng karne-norte, maputi din ‘yung taba.  Kaya hindi na ako kumakain ng karne-norte dahil naaalala ko ‘yung nakita kong iyon n’ung kinukuha ‘yung mga laman ng nasirang Bapang Pepeng.

            ‘Yung gintong ngipin niya, nandoon sa kanyang bungo, nando’n sa kanyang bibig, nakakabit pa nga.  Kaya lang, ‘yung laman ng kanyang bungo, e wala na rin, hiwa-hiwalay na.  ‘Yung buhok, buo pa, hindi nalulusaw.  Ganoon pala ang buhok ng tao, hindi kadali-daling nasisira.  Kaya lang, may nakadikit sa kanyang bungo, may nakahiwalay.

            Pagkatapos ay nilagay namin sa kahon.  ‘Yung kahon na pinaglagyan, maliit lang, parang kahon lang ng tuyo, ganoon lang kalaki.  Pagkasilid nga sa kahon, pinako na ng kapatid ang kahon, tapos, nilibing na namin sa sementeryo.  Ibinaon din namin sa lupa, wala na. 

            Edad ko no’n, nasa disinuwebe hanggang bente.

            Basta nagtitiis kami duon sa amoy, mabaho.  Mabaho ang tao pala.  Sa lahat ng pinakabulok, pinakamabulok ang tao.

16.

            Kumanta si Apung Maning:

            Beinte uno ia bulan ning Febrero

            Libu siyam aralan apat ampong atlu

            Abac na maranun ning aldo Domingo

            Ila ring milaban detang siento uno.

            Ing pilabanan da baryo ning Concepcion

            Baryong pagmaragul ning Balen San Simon

            Carin la mepucsa ding dacal a Apon

            Caring sundalus na ngeni ning 101.

            Ing pamilaban da, apat lang metanggal

            Caring sundalus na ning balen tang tibuan

            Dapot careng Apon ating aduang dalan

            Careta nang mete quing Duyong melacuan.

            Meiala iang palad itang Lakambini

            Ampon detang atlu caiang talatuqui

            Aguia mang mete la, mavie lamu uari

            Queti Filipinas, linto lang bayani.

            [Beinte uno ng buwan ng Pebrero

                Isang libo siyam na raan apatnapu’t tatlo

                Madaling araw ng Linggo

                Sila ang lumaban, silang siento uno.

                Ang pinaglabanan nila baryo ng Concepcion

                Baryong ipinagmamalaki ng Bayang San Simon

                Doon napuksa ang maraming Hapon

                Sa mga sundalo ng 101.

                Sa pakikipaglaban nila, apat ang nalagas

                Sa mga sundalo ng ating bayang tinubuan

                Ngunit sa mga Hapon mayroong dalawang daan

                Sa mga namatay sa Duyong naiwan.

                Sinamang-palad itong si Lakambini

                Maging ang tatlo niyang mga kasama

                Kahit patay na sila, mananatili silang buhay

                Dito sa Pilipinas, lilitaw silang mga bayani.]

17.

            Tuluyan nang nginatngat ng lupa ang iyong katawan, Lakambini.  Ni sa isang krus na pananda ay hindi ka na makikita.  Isa kang alaala na sa mahabang panahon ay naging kuwentong isinalaysay at himig na inawit ng aming mga ninuno.  Nabuhay kang parang alamat sa aming kamusmusan.  Subalit, tiyak akong ang iyong alamat ay tuluyan na ring maglalamat sa gunita ng aming mga apo.  Hanggang ang kuwento at awit na naging alamat ay mawalan na rin ng saysay sa mga anak ng aming mga apo.  Nakakatakot mawalan ng hugis ang buhay.

            Pero doon din naman ang tungo ng lahat.

            Subalit nakalulungkot isiping marami pang kuwento ang dapat naming marinig, mga tinig na baka hindi na namin marinig kung hindi matututo ang aming henerasyon na makinig sa mga bulong ng inyong nakaraan.  Sadya yatang ulyanin ang aming panahon, na para bang ang mahalaga lamang ay ang isinisigaw ng aming mga aninong naghahanap ng payong na masisilungan o saklay na makakapitan.

            Maaaring magsisisi at magsisisi pa rin si Apung Mameng, kung bakit ni maliit na pilat ng digma ay hindi siya nagkaroon, upang may maipagmamalaki raw sana siya sa kanyang mga apo na siya ay naging bahagi ng isang mahalagang yugto ng ating kasaysayan.  Maaaring mapapapalatak pa rin si Apung Cuwang kung bakit ipinagkakanulo na siya ng kanyang memorya gayong marami pa siyang dapat na linawin.  Maaaring mapapaos pa rin si Apung Maning at masisintunado na ang kanyang tinig gayong marami pang musika ng digma ang dapat niyang awitin upang kanya pang maiparirinig ang mga ito sa mga nawawala at lumilisang anak ng Duyong.  O maaaring wala na rin siyang puno ng sampalok na maaakyatan upang tanawin ang iba pang malulupit na digmang araw-araw na nagaganap sa kanilang baryo.  Maaaring makalimutan na rin ni Apung Marcing ang kanyang tula kay Lakambini gayong marami pa siyang testimonyo na gusto niyang magsilbing saksi sa binuburang alamat ng kanilang kasaysayan.  Maaaring mas masasansang pang amoy ng digma ang bubuntot kay Bapang Adiong gayong mas nanaisin niyang malanghap ang berdeng amoy ng kanilang mga bukid.  At iyong iba pa nilang kasamahan na marahil ay nakakahalubilo natin sa araw-araw, makikilala kaya natin ang mga matatandang ito na ibinayubay ang kanilang mga sarili sa larangan ng digmaan upang tugunan ang hamon ng kanilang panahon?

            At ikaw, Lakambini, saan patungo, o may patutunguhan pa ba, ang iyong alamat na hinabi ng Duyong, maaaring hindi pa para sa iyo kundi, higit sa lahat, para pa sa kanila?

            Marami nang bayani at martir ang hinirang ng kasalukuyan.  Ang ilan ay mga bayaning walang intensyong maging bayani, samantalang ang karamihan ay iginigiit na gawin silang bayani, kung bakit ay hindi ko maintindihan.  Ang maraming pangkaraniwang mamamayang araw-araw na nakikipaggiyera sa buhay, araw-araw na nakikipagbuno sa dahas ng noon at ngayon, araw-araw na pinagmamaramutan ng katarungan at kalayaan, araw-araw na minumulto ng estado at ng makapangyarihan, saan sa bukas sila ilalagak?

            Ngayon pa lamang ay iba’t iba nang paghuhusga ang ipinapataw sa inyong nakaraan.  Marami sa paghuhukom na ito’y nagtatakwil sa inambag ninyong lakas.  Subalit tiyak akong marami pang hukom ang magtutuwid ng mga pagpapasyang ito.  Maaaring marami ang naging pagkakamali ng inyong henerasyon, subalit marami ring pagkakamali sa paghuhusga na ginagawa ang aming henerasyon.  Kaya marahil hindi namin mapagdugsong ang inyong nakaraan sa aming kasalukuyan, kaya marahil lalong lumalawak ang puwang, lumalalim ang kawalan.

            At kami, magiging alamat din ba kami tulad mo, Lakambini?  Magiging awit din ba kami o kuwento o tula, o isang manipis na pilas ng gunita sa kasuluk-sulukang tupi ng utak ng aming bukas?  Mayroon bang magtitiyagang gunitain ang aming kasalukuyan?  Mayroon ba kaming ginagawa sa kasalukuyan na karapat-dapat na gunitain, tulad ng pagtugon ninyo sa tawag ng inyong panahon?

            Saan namin ibabaling ang aming mga mukha?  Sa panahon ng pagbubuwag at pagpapanibagong-tatag, saan namin itutulak ang aming mga lakas, ang aming mga karanasan?  Saan namin isusubi ang aming imahinasyon nang sa gayon ay may malikom kami sa panahon ng kagipitan?  Saan kami kukuha ng mga sagot sa isang panahong tinatamad nang dumama?  Maraming sagot, subalit alin sa mga sagot na ito ang tama, alin ang mali?  Paano iwawasto ang mga mali ng maraming nakaraan, paano pagtitibayin ang mga tama ng maraming nakaraan?

            Anu’t anuman, kakailanganin ng pagpapasya sa maraming bagay.  Magkakamali rin kami, subalit tiyak akong marami rin kaming magiging tama.

            Subalit paano kami huhusgahan ng susunod na mga henerasyon?

           Anu’t anuman, may kanya-kanyang pagpapahalaga ang bawat henerasyon.  At anuman ang mga pagpapahalagang iyon, ang inyong mga tinig, ang aming mga tinig, ang mga tinig ng mga susunod pang henerasyon ay tiyak na magtitipon-tipon at magtatagpo sa tipanan ng ating tagumpay.

x x x

081105, Montral, Quebec, Canada

2007, USA

Change we can believe in: rekindling hope

“I reject the notion that the American moment has passed.  I dismiss the cynics who say that this new century cannot be another when, in the words of President Franklin Roosevelt, we lead the world in battling immediate evils and promoting the ultimate good.

“I still believe that America is the last, best hope of Earth. We just have to show the world why this is so. This President [Bush] may occupy the White House, but for the last six years, the position of leader of the free world has remained open. And it’s time to fill that role once more.”

- Senator Barack Obama,

2007 speech to the Chicago Council on Global Affairs

1899, Las Islas Filipinas

Change our anonymous katipuneros believed in: usurping hope

“Providence has given the United States the duty of extending Christian civilization.  We come as ministering angels, not despots.”

- Senator Knute Nelson of Minnesota,

from a heated debate in the US Senate in 1899

regarding the annexation of the Philippines as a US territory

Under the 1899 Treaty of Paris, Spain officially ceded the Philippines, Guam and Puerto Rico to the United States in exchange for $20 million.  By that time, the Filipinos had already won the revolution they waged against Spain, which occupied the Philippines for nearly 350 years.  The ratification of the Treaty by the US Congress shattered the hope of the katipuneros for a truly independent Philippines.  Having bought the Philippines from Spain (when the Philippines had already gained its independence), the US intensified its military presence in the Philippines to annex the islands into its territorial domain. “There was nothing left for us to do but to take them all, and to educate the Filipinos, and uplift and civilize and Christianize them” (US President McKinley, 1899).

Some historians say that these ‘agents of change’ killed and injured approximately half a million Filipinos during their occupation of the Philippines.  The US ‘granted’ the Philippines its independence close in the middle of the 20^th century, but established and maintained for the second half of the century two major military bases in the country to secure US military, economic and political interests in the Asia-Pacific region. 

My generation has learned to live under the memory of all this aggression faced by my ancestors. 

My generation waged our ‘people-power revolution’ in 1986.  We ousted a dictator whose 14-year martial rule the US government supported, silently.  Not much has changed since then, however.  Then came 9/11.

2001, Canada

In the aftermath of 9/11: recasting hope

Before I left the Philippines for Montreal in 2001, a friend advised me to collect a handful of the earth of home, carry it with me on my trip, and scatter it in the garden of my first home in Canada or in any pot of soil in my first apartment.  This, she says, would not only remind me of home, but would ensure that home will always be with me.  But the fears and phobia that enveloped the soul of the guilty and the guiltless in the aftermath of 9/11 prevented me from carrying a handful of my earth of home, worrying that airport authorities would not believe, nor would care to understand, my faith in the fable of the handful of the earth of my home.

I never had the audacity to carry a handful of the earth of my home, all because of the scripted fears the Bush-led US government had planned for our generation.  I tolerated and permitted the lies of the world to delete a handful of myself.  I never imagined that I could allow myself to conspire, in fearful silence, with the debilitating suspicions and threats of the creators of fears and annihilation.  But it also dawned on me that silence – feigned silence – could be a very potent weapon against all the organized terrors of the powerful.   

05 November 2008, Montreal

A day after the US elections: revising hope

Obama said in his campaign that his ‘hope’ will change the United States of America.  That hope, he claimed, will also change the world. 

It sounded like redeeming the world, like the redemption proferred by the American government when it annexed an independent las islas Filipinas into its territory. 

Nigerian novelist Ben Okri wrote in his Booker Prize-winning novel, The Famished Road, that, perhaps, what we need is not to redeem the world, but to redream the world.  I want to believe – or I need to believe – that Obama’s version of hope is his way of redreaming the world. 

I would admit that in my heart I wanted Obama to win.  But there is also something in my heart that tells me to believe not in the gospel truth of his words, but in the differently situated and positioned truth of my own history. 

I am inclined to believe that Obama’s vision of hope – the new vision or revised image of hope and change from the perspective of the US electorate – is filled with compassion.  But compassion can turn into despair and grief, based on the experiences of my elders and the contemporary history of my generation.  Those experiences are our shared history of collective grief and despair – a consequence of American foreign policy not only since 9/11 but way back over a century ago, i.e., since 1898. 

I hope that Obama’s redreamt hope is an alliance of several hopes that believes in multiple visions of change without any entrenched oppression.  We, Filipinos, need to claim our stake on this hope – our version of hope – to fortify the collective dreams of our anonymous revolutions. 

Matagal akong nawala sa mundong virtwal

081101

Montreal, Quebec, Canada

11.08-11.28 am

Matagal akong nawala sa mundong virtwal.  Sabagay, hindi naman regular ang buhay ko sa mundong virtwal.

Matagal akong nawala sa mundong virtwal.  Dahil sumingit ang totoong mundo sa pagitan ng mga virtwalidad.

Matagal akong nawala sa mundong virtwal.  Kinailangang harapin ang totoong mundo.

Bumabalik ako sa totoong mundo.  Upang muling paalalahanan ang sarili na may totoong mundo, labas sa mundong virtwal. 

Bumalik ako sa totoong mundo.  Dahil may gustong pigilang pagyao.  Dahil may dapat hayaang mga pagyao. 

Bumalik ako sa totoong mundo.  At muling dinama ang yakap ng pamilya, kamag-anak at kaibigan, at mga bagong kakilala. 

Bumalik ako sa totoong mundo.  Upang muling balikan si Nanay, sa kanyang mga huling sandali.

Bumalik ako sa totoong mundo.  Upang yakaping muli si Nanay, ang lahat-lahat sa kanyang pagkatao, ang lahat-lahat sa kanyang nakaraan.

Bumalik ako sa totoong mundo.  Upang balikan ang lahat-lahat sa aking buhay, ang lahat-lahat sa aking loob na kanyang iniiwan. 

Lumisan si Nanay, bitbit-bitbit ang halos lahat-lahat sa aking loob.

Bumabalik ako sa totoong mundo.  Para muling balikan ang mga ipinahiram sa akin ni Nanay.

Bumabalik ako sa totoong mundo.  Upang muling damhin ang mga dapat ay kay Nanay.

Bumabalik ako sa totoong mundo. 

Bumabalik ding muli sa mundong virtwal.

Bumabalik ako sa mundong virtwal, habang tumutulay sa dalamhati ng totoong mundo. 

Ano ang mundo labas sa mundong virtwal at totoong mundo?

Itatanong ko kay Nanay.  Pauunlakan ko rin minsan ang paanyaya ng mundong iyon. 

Gano’n pala ang pakiramdam na bisitahin ang site ng isang kakilalang namatay.  Kahit na sabihin pang virtwal na bakás lang ‘yon, para pa ring tuloy ang buhay. 

Pwede bang ipagpatuloy ng buháy ang buháy pang site ng isang namatay na tao ?   Ang gandang topic nito para sa isang short story o short film.  Walang agawan.  Titiyakin kong mumultuhin ko ang sinumang mang-aagaw ng istoryang ito. Grabe sa sumpa, ‘no? hehehehe. 

Palagay ko, kailangan ko na talagang isabmit ang aking disertasyon.  Kulang lang siguro ako sa tulog. 

Eli G.

080620

11.49am-12.03pm

rue de la Peltrie

Montreal, Quebec, Canada

Ilang siklo na ng panahon ang nagpapalit-palit, nagpabalik-balik, nagpaikot-ikot.  Pero heto pa rin ako, nagsusulat pa rin ng disertasyon. 

Naalala ko tuloy si Einstein, isang tanang buhay ang ibinuhos para sa kanyang E=mc².  Ako, pumapatak na sa halos 600 pages itong sinusulat ko (double-spaced, 12 fonts), pwera pa ang figures and tables, appendices, at bibliography (single-spaced, 10 fonts).  Hindi ko sinasabing para akong si Einstein.

Naisip ko lang, ang tatlong letra, isang ‘equal’ sign at isang nakaangat na numero na finormulate ni Einstein, nabago niya ang mundo.  Ang libo-libong salitang sinusulat ko, matitinag kaya nito ang mundo?  Tiyak ako, ni hindi nito masasaling ang mundo. 

Pero hindi na kailangang maghanap ng kabuluhan.  Ang mas importante, sa ngayon, makapag-CR na ako, agad!  Dahil kanina pa ako najejebs, kanina pa ako najijingle.  Pinilit ko lang isingit ang biglang ragasa ng mga ideyang ito.  At pinilit ko rin lang na i-share ito kaagad sa lahat.  Dahil natatakot akong mawala rin lang nang basta-basta ang laman ng utak ko ngayon, tulad ng marami nang pinakawalan, pinawalan at pinabayaang ideya, dahil hindi agad naisulat, isinulat.  Masakit sa pusong maghagilap ng mga napabayaang ideya.  

Pero kailangan nang harapin ang tiyak na magpapabago ng aking nararamdaman.  Kailangan ko na talagang jumebs.  Dahil ayokong lumuha ng ihi, ayokong dumighay ng amoy utot.

Sa aking mga anak,

Ang aking sining, ‘yan ang aking buhay.  ‘Yan lang ang puwede kong ibigay sa inyo.  ‘Yan lang ang kaya kong ipamana sa inyo, habambuhay, hanggang kahit saan, kahit kailan.

Ihanda ninyo ang iyong mga sarili sa maraming pag-iisa at pagsasarili.  D’yan nabubuo ang maraming pagkatao.  D’yan nahuhubog ang makataong pakikipagkapwa.

Kung saan man kayo dalhin ng inyong bubuuing pagkatao, huwag kalimutang umuwi, hindi sa inyong nakaraan, kundi sa inyong bukas.  Huwag kaligtaan ang lahat ng nakaraan sa lahat ng bukas na inyong uuwian.  Huwag limutin ang maraming pagkatao at pagkakataong bumuhay at patuloy na bubuhay sa inyo bilang tao.

Sa pagbubuo ninyo ng inyong pagkatao, isama ang aking mga kuwento sa inyong puso. ‘Yan ang aking puso.  ‘Yan ang inunan ng aking pagkabuo.  Basahin ninyo ang mga ito sa iyong paglalakbay hanggang ang mga kuwento ay maging inyo, hanggang ang mga diwa ng aking pagkatao ay maging diwa’t unawa n'yo rin, kung inyong gugustuhin. 

Ang aking mga likha, ‘yan lang ang puwede kong ibigay sa inyo.  Pag-ingatan n'yo sana.  Ingat lagi.

ako,

tatay 

Montreal, Quebec, Canada

Di ka pa man nagpaparamdam ay nagpaalam ka na. 

Gano’n yata talaga ‘yon.  Sabagay, wala naman akong hawak sa panahon mo.  Kaunti, meron, pero hanggang do’n lang 'yon.  Ikaw, ikaw lang ang magtatakda ng iyong panahon, pagdating man iyon o pamamaalam.

Naisip ko tuloy, sana ay isa ka na lang awit, mas madaling likhain, kahit punong-puno ng bigat sa dibdib.  O isang tula, mas madaling buhayin, kahit balisang-balisa sa pangangalap ng pagkatao sa bawat kataga.  O isang kuwento, mas madali sa imahinasyon, kahit punong-puno ng lungkot na nanunuot sa bawat himaymay ng kalamnan, pumipilay ng kaluluwa. 

Isa lang ang hihilingin ko sa iyo.  Sana, may sapat pang panahong nalalabi para sa akin na makilala ka, na mahalin ka, kung sakali mang magdesisyon kang maging amin.  Sana ay may oras pa tayong magkita nang matagal, magkakilanlan nang tao sa tao. 

Hihintayin kita.

Nais ko sanang ipamalas, anak, ang pagmamahal ko sa iyo.  Nais ko sanang ipamahagi, ibigay nang buong-buo, ang malaking-malaking bahagi ng buhay ko sa iyo.  Punong-puno ako ng buhay kahit nagmamadali ako sa pagbabalik sa aking inunan.  Ayokong manatili lang ang sarili sa sarili. 

Pasensya kung minamadali kita.  Pakiramdam ko kasi'y minamadali na rin ako ng kung anumang dulo meron ang buhay.  Para akong hinihila. 

Hihintayin kita. 

Pero kung sakaling hindi ka makapaghintay, hindi ako magtatampo, hindi ako magagalit.  Hiling ko, magparamdam ka man lang.  Para alam ko kung maghihintay ako o hindi.  O kung bubuhayin na lang kita sa aking gunita. 

Para alam ko rin kung sino ang aking lilingunin sa pagharap ko sa dulo. 

Hihintayin pa rin kita, anu’t anuman.  Kahit maubusan na ng hininga ang mundo, tinitiyak ko sa iyo, titiyakin ko sa iyo, mag-iiwan ako ng kahit na manipis na buntong-hiningang magbibigay-buhay sa kung anumang bakás ang iiwanan ko sa lahat ng mahal ko sa buhay. 

Nais ko sana, magpang-abot pa tayo.  Kung mamarapatin mo lang naman. 

Hanggang sa muli, anak. 

ako,

ang naghihintay mong ama